Zespół jelita drażliwego (IBS) – objawy, dieta i suplementacja

IBS to jedno z najczęstszych zaburzeń pracy przewodu pokarmowego. Skutkuje nawracającymi bólami brzucha, wzdęciami, biegunkami lub zaparciami, a u wielu osób uczuciem niepełnego wypróżnienia. Choć choroba rzadko ma poważne konsekwencje zdrowotne, potrafi mocno obniżyć komfort życia. Jej przyczyny nie są jednoznaczne, dlatego leczenie opiera się na połączeniu kilku metod. Największe znaczenie mają codzienne nawyki, dopasowana dieta, mądrze dobrana suplementacja oraz praca nad redukcją stresu.

Co to jest IBS i jakie są jego objawy?

Zespół jelita drażliwego to czynnościowe zaburzenie pracy jelita cienkiego i grubego. U podłoża leżą zaburzenia osi mózg–jelito, nadwrażliwość trzewna, zmieniona motoryka i wydzielanie w jelitach, a także różnice w składzie mikrobioty. Dużą rolę odgrywa stres oraz przebyte infekcje przewodu pokarmowego. Istnieje kilka postaci IBS. U części osób dominują zaparcie, u innych biegunka, a jeszcze inni doświadczają formy mieszanej, w której te dolegliwości występują naprzemiennie.

Najbardziej charakterystycznym objawem jest ból brzucha. Bywa on ostry lub kurczowy i często zlokalizowany w podbrzuszu po lewej stronie. Dolegliwości mogą narastać po posiłku lub w sytuacjach napięcia emocjonalnego. Towarzyszą mu wzdęcia, parcie na stolec, śluz w stolcu, uczucie niepełnego wypróżnienia oraz zmiana konsystencji kału. Objawy pojawiają się i znikają, dlatego podczas rozpoznania tej choroby należy ustalić, czy ból brzucha nawracał co najmniej raz w tygodniu przez trzy miesiące i czy początek dolegliwości nastąpił co najmniej pół roku wcześniej. Aby wykluczyć inne choroby, zleca się dodatkowe badania.

Jak dieta wpływa na przebieg IBS?

Właściwa dieta jest jednym z najskuteczniejszych sposobów łagodzenia dolegliwości. W dużym stopniu pomaga regularność posiłków, spokojne jedzenie oraz stosowanie niewielkiej ilości przypraw. Należy przy tym unikać smażenia w głębokim tłuszczu. Wiele osób czuje się lepiej po ograniczeniu kawy, alkoholu, ostrych przypraw i produktów przetworzonych. Aby upewnić się, które produkty nam szkodzą, dobrze jest prowadzić krótki dzienniczek i zapisywać w nim, co zjedliśmy, kiedy, w jakich warunkach i jak czuliśmy się po posiłku.

Wskazane jest, aby w codziennej diecie zwiększyć udział rozpuszczalnego błonnika, który znajdziemy w owocach, warzywach, owsie i preparatach zawierających babkę płesznik lub babkę jajowatą. Coraz częściej stosuje się też dietę o niskiej zawartości FODMAP, czyli fermentujących węglowodanów, które słabo wchłaniają się w jelicie cienkim. Osoby stosujące tę dietę nie powinny spożywać m.in. niektórych owoców (gruszek, śliwek, wiśni, czereśni), większości grzybów, produktów z pszenicy, nasion roślin strączkowych oraz mleka i przetworów mlecznych. Taki sposób żywienia wprowadza się jednak tylko na pewien czas, najlepiej pod okiem dietetyka.

Niezależnie od wybranej strategii żywieniowej warto pamiętać o piciu niegazowanej wody, wdrożeniu łagodnej aktywności fizycznej i dbaniu o sen, bo te elementy często wyraźnie redukują objawy.

Suplementy, które mogą łagodzić dolegliwości

Jednym z najlepiej działających suplementów w przypadku osób cierpiących na IBS jest witamina D, zwłaszcza gdy występuje jej niedobór. Badania wskazują, że przywrócenie optymalnego poziomu tej witaminy może zmniejszać dolegliwości bólowe, częstość biegunek lub zaparć oraz poprawiać jakość życia. Witamina D wykazuje działanie przeciwzapalne w śluzówce jelita i ma też pozytywny wpływ na samopoczucie, co ma znaczenie w kontekście osi mózg–jelito. W praktyce najpierw warto oznaczyć poziom 25(OH)D i dobrać dawkę pod kontrolą lekarza. W profilaktyce u dorosłych zwykle stosuje się 800–2000 IU na dobę, ale dawkę należy dostosować do wyniku.

Kolejnym suplementem wartym uwagi jest maślan sodu, czyli sól kwasu masłowego – naturalnego krótkołańcuchowego kwasu tłuszczowego produkowanego w jelicie grubym przez bakterie fermentujące błonnik. To podstawowe „paliwo” dla komórek nabłonka jelita, które wspiera szczelność bariery, działa przeciwzapalnie i pomaga normalizować motorykę. Maślan można łączyć z dietą bogatą w błonnik rozpuszczalny, co dodatkowo wspiera produkcję własnego kwasu masłowego przez mikrobiotę.

Bardzo ciekawym suplementem, który zalicza się do grupy probiotyków jest Saccharomyces boulardii. To probiotyczny szczep drożdży, dobrze tolerowany przy jednoczesnym stosowaniu antybiotyków. Bywa on szczególnie pomocny przy IBS, zwłaszcza o typie biegunkowym, ponieważ zmniejsza liczbę wypróżnień i uczucie parcia oraz poprawia komfort jelitowy.

Osoby zmagające się z IBS mogą wzbogacić codzienną dietę również o kwasy omega-3, czyli EPA i DHA, znane z właściwości przeciwzapalnych. Są one w stanie modulować odpowiedź zapalną w jelitach i pośrednio wpływają na mikrobiotę, sprzyjając produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych. U osób z IBS obserwuje się czasem niekorzystny, wysoki stosunek omega-6 do omega-3, co może iść w parze z większym nasileniem objawów somatycznych i obniżonym nastrojem. 

Rola probiotyków i psychobiotyków w terapii

Mikrobiota jelitowa waży około dwóch kilogramów i działa jak odrębny organ. Produkuje neuroaktywne cząsteczki, wpływa na motorykę, szczelność bariery i odporność. Nic dziwnego, że u wielu osób z IBS stwierdza się dysbiozę, czyli zaburzenie jej składu i funkcji. Probiotyki to żywe mikroorganizmy, które w odpowiedniej dawce przynoszą korzyść gospodarzowi. W praktyce klinicznej w IBS często wykorzystuje się określone, dobrze przebadane szczepy, na przykład Lactobacillus plantarum 299v czy Bifidobacterium infantis, a w wybranych przypadkach wspomniany Saccharomyces boulardii. Celem ich stosowania jest ograniczenie wzdęć i bólu, normalizacja rytmu wypróżnień oraz poprawa ogólnego samopoczucia. Bardzo ważne jest, aby dobrać szczep do dominujących objawów. Najlepsze efekty przynosi połączenie diety, redukcja stresu i probiotykoterapia.

W kontekście IBS coraz częściej mówi się też o psychobiotykach. W ten sposób określa się probiotyki i prebiotyki, które poprzez oś mózg–jelito mogą łagodzić lęk, napięcie i obniżony nastrój, a więc czynniki często nasilające objawy zespołu jelita drażliwego. Psychobiotyki wpływają na produkcję GABA, serotoniny i krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, a także zmniejszają stan zapalny i poprawiają barierę jelitową. W przypadku wielu pacjentów sprawdza się połączenie tych preparatów z technikami pracy nad stresem, takimi jak terapia poznawczo-behawioralna, trening oddechowy, medytacja oraz z regularnym ruchem. Psychobiotyki oraz czas kuracji powinny jednak zostać dopasowane przez specjalistę.