Adaptogeny - czym są i czy warto je stosować?

Stres jest nieodłącznym towarzyszem życia. Ma negatywny wpływ nie tylko na nasze samopoczucie psychiczne, ale również fizyczne. Osoby, które żyją w chronicznym stresie, są w dużym stopniu narażone na poważne choroby, dlatego też powinny starać się w jak największym stopniu ograniczyć jego wpływ na swoją codzienność. Sposobów jest wiele, ale jednym ze skuteczniejszych są adaptogeny. Tym mianem określa się rośliny, które pomagają organizmowi radzić sobie z reakcją na różne rodzaje stresu w krótkim i długim okresie. Adaptogeny mają także wpływ na układ odpornościowy oraz samopoczucie. Co jeszcze warto o nich wiedzieć?

Adaptogeny a stres

Działanie adaptogenów można porównać do wspomagaczy, które pomagają organizmowi w utrzymaniu fazy oporu. Gdy w naszym życiu wystąpi stresor, pojawia się tzw. ogólny zespół adaptacyjny, czyli GAS. Jest to wzorzec reakcji na stres, który składa się z trzech faz - alarmu, oporu oraz wyczerpania. Koncepcja ta została opracowana przez Hansa Selye.

• W pierwszej fazie organizm rozpoznaje stresor i uruchamia mechanizmy obronne. Dochodzi do aktywacji układu nerwowego i wydzielają się hormony stresu, takie jak adrenalina i kortyzol. Celem jest mobilizacja sił organizmu do stawienia czoła zagrożeniu.
• W drugiej fazie określanej jako faza oporu, organizm próbuje przystosować się do stresora. Funkcje organizmu stabilizują się, ale są wciąż na podwyższonym poziomie. Długotrwałe pozostawanie w tym stanie może prowadzić do wyczerpania zasobów energetycznych i osłabienia organizmu, co zwiększa podatność na choroby.
• W ostatniej, trzeciej fazie wyczerpania nasze ciało nie jest już w stanie dłużej opierać się stresowi. Następuje załamanie mechanizmów obronnych, co może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych, takich jak depresja, zaburzenia układu krążenia, czy innych chorób psychosomatycznych.

Przyjmując adaptogeny, organizm jest w stanie dłużej wytrzymać w drugiej fazie i w pewnym stopniu przystosować się do stresora. Takie preparaty poprawiają samopoczucie, a w pośredni sposób pomagają również poradzić sobie z problemami związanymi z wysokim poziomem kortyzolu. Bardzo często są to problemy trawienne oraz bezsenność. Poza tym niektóre rośliny poprawiają koncentrację, zmniejszają zmęczenie i pomagają poradzić sobie w momencie, gdy odczuwamy niepokój lub napięcie związane np. z sytuacją zawodową lub z życiem prywatnym. Ich ważną zaletą jest łagodne działanie, bez efektu otępienia lub senności.

Czym są adaptogeny?

Adaptogeny to naturalne substancje, głównie pochodzenia roślinnego, które pomagają organizmowi w przystosowaniu się do stresu oraz utrzymaniu równowagi wewnętrznej, czyli homeostazy. Różnią się one od typowych stymulantów, takich jak kofeina, tym, że nie powodują uzależnienia ani skutków ubocznych przy długotrwałym stosowaniu. Działają przy tym w sposób niespecyficzny, co oznacza, że wspierają organizm w radzeniu sobie z szerokim spektrum stresorów, a nie tylko z jednym konkretnym czynnikiem. Poza tym mają udokumentowane działanie regulujące funkcje osi HPA (podwzgórze-przysadka-nadnercza), która jest kluczowa w odpowiedzi organizmu na stres.

Badania nad adaptogenami rozpoczęły się w połowie XX wieku i do dziś są intensywnie kontynuowane. Niezwykłe właściwości roślin znano jednak od wieków. Adaptogeny są stosowane w tradycyjnej medycynie chińskiej i ajurwedyjskiej, a współczesne badania potwierdzają ich działanie na poziomie komórkowym i systemowym. Aby roślina mogła zostać zaklasyfikowana do tej grupy musi spełniać określone kryteria.

• Nietoksyczność - roślina, które została uznana za adaptogen nie może powodować skutków ubocznych (zarówno na poziomie psychicznym, jak i fizycznym) i działać uzależniająco.
• Pomoc w reakcji na stres - adaptogeny zapewniają niespecyficzną odpowiedź organizmu na stresory, a jednocześnie nie pozbawiają go rezerw energii życiowej. Jest to związane z ich holistycznym działaniem na wszystkie elementy ciała, a nie tylko na wybrane narządy.
• Przywrócenie homeostazy - adaptogeny działają normalizująco na organizm, przywracając go do stanu naturalnej równowagi. Są w stanie wyrównywać dysproporcje i regulować prawidłowe działanie.

Najpopularniejsze adaptogeny

Lista adaptogenów jest dość długa, dlatego trudno byłoby wymienić i opisać wszystkie z nich. Pewne rośliny cieszą się jednak szczególną popularnością, a ich skuteczne działanie potwierdzają liczne badania. Poniżej przykłady najbardziej znanych adaptogenów.

Ashwagandha

Ashwagandha, znana również jako Withania somnifera lub indyjski żeń-szeń, to roślina lecznicza pochodząca z subkontynentu indyjskiego, szeroko stosowana w medycynie ajurwedyjskiej. Zawiera liczne fitoskładniki, w tym Withaferin-A, które mają sporo właściwości leczniczych. Ashwagandha wyróżnia się m.in. działaniem przeciwzapalnym, przeciwnowotworowym, przeciwcukrzycowym i przeciwdrobnoustrojowym.

Jednym z najważniejszych zastosowań ashwagandhy jest jej zdolność do łagodzenia stresu. Roślina ta wpływa na hormony stresu, obniżając ich poziom, co pomaga w redukcji zmęczenia, zaburzeń snu, napięcia mięśniowego oraz problemów trawiennych. Działanie antystresowe wynika też z modulacji układu odpornościowego i redukcji glikokortykoidów. Poza tym adaptogen ma potencjalnie korzystny wpływ na choroby neurodegeneracyjne, takie jak choroba Alzheimera, Parkinsona czy Huntingtona. Badania wskazują, że składniki tej rośliny mogą łagodzić objawy tych chorób, a także poprawiać koncentrację i szybkość przetwarzania informacji. Ashwagandha jest również skuteczna w leczeniu zaburzeń lękowych i depresji oraz wspomaga leczenie bezsenności, wpływając pozytywnie na jakość snu.

Różeniec górski

Różeniec górski (Rhodiola rosea) to roślina adaptogenna, znana ze swojego szerokiego spektrum działania, szczególnie w kontekście układu nerwowego. Jest wyjątkowo skuteczna w łagodzeniu skutków stresu, poprawie samopoczucia i wspieraniu funkcjonowania mózgu. Zawiera rozawiny i salidrozyd, które hamują działanie enzymów rozkładających neuroprzekaźniki, takie jak dopamina i serotonina. Dzięki temu zwiększa się ich stężenie w mózgu. W efekcie poprawiają się funkcje poznawcze, takie jak pamięć, koncentracja i zdolność uczenia się. Poza tym suplementacja różeńca górskiego działa motywująco i energetyzująco.

Adaptogen może być pomocny dla osób z depresją, bowiem przyczynia się do redukcji m.in. bezsenności i niestabilności emocjonalnej. Działa też na neuroprzekaźniki związane z nastrojem, co może prowadzić do poprawy motywacji i ogólnego samopoczucia. Oprócz tego chroni mózg przed niedożywieniem, hipoglikemią, wolnymi rodnikami i szkodliwym działaniem glutaminianu. Jest również korzystny dla zdrowia metabolicznego oraz układu pokarmowego oraz dla serca, chroniąc go przed wolnymi rodnikami i zmniejszając ryzyko zawału serca oraz arytmii.

Żeń-szeń

Żeń-szeń, znany również jako Panax ginseng, to roślina o długiej historii stosowania w Tradycyjnej Medycynie Chińskiej, zwłaszcza w Chinach i Japonii. Najbardziej cenioną częścią tej rośliny jest korzeń, który zawiera blisko 200 substancji aktywnych. Panax ginseng wykazuje szereg korzyści zdrowotnych, szczególnie w kontekście układu nerwowego. Badania wykazały, że może on poprawiać zdolności poznawcze, pamięć oraz orientację przestrzenną. Jego wpływ na hipokamp, obszar mózgu odpowiedzialny za te funkcje, sprawia, że może być użyteczny w redukcji zmęczenia umysłowego i poprawie sprawności intelektualnej. Suplementacja żeń-szenia jest również rekomendowana osobom cierpiącym na depresję oraz zmagającym się z chronicznym stresem.

Poza tym roślina ma pozytywny wpływ na gospodarkę cukrową, co czyni ją potencjalnie użyteczną w leczeniu cukrzycy. Dodatkowo, żeń-szeń hamuje gromadzenie się lipidów w adipocytach i wykazuje działanie antyoksydacyjne. Ginsenozydy zawarte w roślinie mogą poprawić funkcję serca poprzez blokowanie kanałów wapniowych.

Czy warto stosować adaptogeny?

Adaptogeny są szczególnie polecane osobom, które szukają naturalnych sposobów na wsparcie organizmu w radzeniu sobie ze stresem, poprawę ogólnej kondycji fizycznej i psychicznej oraz zwiększenie odporności na różnego rodzaju stresory życia codziennego. Rośliny są uważane za bezpieczne, zwłaszcza gdy stosuje się je w zalecanych dawkach.