Antybiotyki a flora jelitowa – jak odbudować równowagę?

Antybiotyki ratują zdrowie i życie, ale jednocześnie mają negatywny wpływ na stan naszych jelit. Po kuracji wiele osób zmaga się z gorszym trawieniem, wzdęciami albo biegunkami. Jest to wyraźny sygnał, że mikrobiota potrzebuje wsparcia. Jak zadbać o jej równowagę podczas leczenia i po nim?

Jak antybiotyki wpływają na mikrobiotę jelitową?

Mikrobiota to złożony ekosystem. Składa się on z setek gatunków bakterii, które wspierają trawienie, odporność i szczelność bariery jelitowej. Niestety, gdy przyjmujemy antybiotyk, nie mamy wpływu na jego działanie. Tego typu leki eliminują nie tylko drobnoustroje wywołujące infekcję, ale jednocześnie redukują liczbę pożytecznych bakterii. To z kolei prowadzi do zmniejszenia różnorodności naszej mikrobioty, przez co jelita stają się bardziej podatne na zaburzenia. To z tego powodu organizm ma problem z trawieniem i częściej pojawiają się wzdęcia, zaparcia oraz biegunki.

Zmniejszenie liczebności pożytecznych bakterii sprawia również, że przewagę zyskują niebezpieczne bakterie, np. Clostridioides difficile, które w sprzyjających warunkach potrafią gwałtownie się namnożyć i wywołać ciężką biegunkę. Jest jeszcze jeden element tej układanki. Pożyteczne bakterie wytwarzają krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, między innymi maślan, który stanowi paliwo dla komórek wyściełających jelito. Gdy tych bakterii jest mniej, bariera staje się coraz mniej szczelna, a do organizmu przedostają się niepożądane cząsteczki. Może to wiązać się z przewlekłym stanem zapalnym i osłabieniem odporności. Z tego względu po zakończeniu antybiotykoterapii trzeba jak najszybciej zacząć proces odbudowy mikrobioty.

Co robić podczas i po antybiotykoterapii?

Przede wszystkim trzymajmy się zaleceń lekarza. Antybiotyk należy przyjmować o stałych porach i doprowadzić kurację do końca, nawet jeśli zaobserwujemy, że samopoczucie poprawiło się po kilku dniach. Lek powinno się popijać wyłącznie wodą. W czasie antybiotykoterapii trzeba unikać spożywania soku grejpfrutowego i owoców grejpfruta, ponieważ zaburzają metabolizm wielu leków. Jeśli chodzi o zalecenia dietetyczne, w przypadku niektórych antybiotyków nie należy spożywać nabiału chwilę po przyjęciu tabletek oraz dużych ilości błonnika. W trakcie kuracji nie powinno się też spożywać alkoholu.

W czasie leczenia i po jego zakończeniu należy przyjmować probiotyk. Preparat należy dobrać po nazwie szczepu, nie tylko po ogólnej nazwie rodzaju. W większości przypadków wskazane jest zachowanie odstępu czasowego między antybiotykiem a probiotykiem (wystarczy godzina lub dwie). Wyjątkiem jest Saccharomyces boulardii, który można przyjmować równolegle. Wiele osób przyjmuje probiotyk w godzinach wieczornych, gdy perystaltyka zwalnia. Po zakończeniu kuracji powinno się stosować osłonę jeszcze przez pewien czas, aby wzmocnić odbudowę mikrobioty. Oprócz tego w czasie i po zakończeniu antybiotykoterapii należy dbać o sen, nawodnienie i łagodny ruch. Są to proste nawyki, które pomagają jelitom wrócić do formy. Jeżeli w trakcie terapii pojawi się nasilona, wodnista biegunka, gorączka, krew w stolcu albo silny ból brzucha, należy skontaktować się z lekarzem.

Jakie probiotyki warto brać przy antybiotykach?

Wybierając probiotyki należy sięgać po preparaty z podanym pełnym oznaczeniem, na przykład skrótem literowym i numerem szczepu. Poza tym warto wybierać szczepy o dobrze opisanym działaniu. Jednym z najlepiej działających probiotyków jest drożdżak Saccharomyces boulardii. Jest on odporny na antybiotyki i dobrze sprawdza się w trakcie kuracji oraz kilka dni po niej. Drożdżak wydziela enzymy, które neutralizują toksyny wytwarzane przez niektóre bakterie jelitowe i ogranicza ich adhezję do nabłonka. Poza tym zmniejsza ryzyko biegunki związanej z antybiotykoterapią. 

Z bakterii tlenowych najczęściej polecany jest Lactobacillus rhamnosus GG. To jeden z najlepiej opisanych szczepów bakteryjnych. Dobrze przylega do nabłonka, wzmacnia połączenia między komórkami jelita i obniża pH poprzez produkcję kwasu mlekowego, co utrudnia namnażanie chorobotwórczym drobnoustrojom. Oprócz tego stosuje się Lactobacillus reuteri DSM 17938, który wytwarza reuterynę – naturalny związek hamujący wzrost wielu bakterii oraz niektórych drożdżaków. Ten szczep wspiera równowagę mikrobioty i komfort trawienny, może być stosowany zarówno u niemowląt, jak i dorosłych. Poza tym pomaga łagodzić objawy ze strony przewodu pokarmowego i wspiera odbudowę mikrobioty. Pewne korzyści zapewnia również połączenie Streptococcus thermophilus z Bifidobacterium lactis.

Jak długo trwa odbudowa mikroflory?

Trudno jednoznacznie odpowiedzieć na to pytanie, ponieważ jest to kwestia mocno indywidualna. Po krótkiej antybiotykoterapii wiele osób odczuwa poprawę już w ciągu 2-4 tygodni, zwłaszcza jeśli stosują odpowiednią dietę i probiotyki. Powrót mikrobioty do pełnej równowagi może jednak trwać dłużej, nawet kilka miesięcy. U części pacjentów po intensywnej lub długiej terapii trwa to nawet rok lub jeszcze dłużej. Regeneracja jest z reguły szybsza u dzieci oraz osób, u których nie występują choroby towarzyszące, a wolniejsza u osób starszych, pacjentów po hospitalizacji oraz osób, których dieta jest uboga w błonnik i produkty fermentowane.

Dieta wspierająca regenerację jelit

Jedzenie to paliwo dla dobrych bakterii. Najlepszy przyjacielem mikrobioty jest błonnik rozpuszczalny i fruktooligosacharydy, które pełnią rolę prebiotyków. Znajdziemy je w porach, cebuli, czosnku, bananach, szparagach, cykorii, karczochach, miodzie i pełnoziarnistych produktach zbożowych. Jeśli na zwiększoną ilość błonnika nasz brzuch reaguje wzdęciami, należy zwiększać jego podaż stopniowo i pić więcej wody. Bardzo dobry wpływ na jelita ma żywność fermentowana. Na śniadanie sprawdzi się np. jogurt naturalny lub kefir. Poza tym warto wzbogacić codzienny jadłospis o kiszone ogórki, kiszoną kapustę i zakwas z buraków. Dobrze sprawdza się również kombucha i kwas chlebowy. Starajmy się przy tym wybierać produkty bez cukru i sztucznych dodatków.

Należy także pamiętać o nawodnieniu. Woda wspiera pracę jelit, a przy biegunce zapobiega odwodnieniu. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby pić kawę i herbatę, jednak nie powinny one zastępować wody. Dania komponujmy w taki sposób, aby były lekkie i odżywcze. Świetnie sprawdzą się zupy na warzywnym wywarze, gotowane lub duszone warzywa, ryby, chude mięso, jajka, tofu, a w roślinnej wersji także strączki w małych porcjach, jeśli nasz układ pokarmowy je toleruje. Przy wrażliwym brzuchu w czasie odbudowy mikrobioty lepiej ograniczyć bardzo pikantne przyprawy i ciężkostrawne dania.

Na koniec warto pamiętać o ogólnych filarach regeneracji – śnie i aktywności fizycznej. Ten pierwszy wspiera odporność i równowagę jelit. Z kolei delikatny ruch na świeżym powietrzu poprawia perystaltykę i nastrój. Poza tym pamiętajmy, że antybiotyk nie działa na infekcje wirusowe, więc nie sięgajmy po niego bez powodu.